در حدى از آگاهى و رهايى از زنگارهاى گذشته « 1 » و احاطه بر دست‌آوردهاى دعوت جديد به نحوى كه آنها را براى رهبرى مكتب و تحمل مسئوليت‌ها و تداوم انقلاب آماده كند ، كافى نيست ؛ بلكه منطق كليهء مكاتب انقلابى حكم مىكند ملت بايستى مدتى طولانى تحت وصايت عقيدتى به سر برد تا به آمادگى لازم براى اين كه خود مستقيما رهبرى را به عهده بگيرد ، برسد « 2 » . آنچه گفته شد صرفا يك استنباط ذهنى نيست ، بلكه پرده از حقيقتى بر مىدارد كه وقايع و اتفاقات بعد از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم مؤيد آن است و در رهبرى و قيموميت دعوت اسلامى توسط نسل مهاجرين و انصار در طى كمتر از نيم قرن تجلى يافت .

--> ( 1 ) - در اين زمينه وقوع جريان ارتداد بعد از رحلت حضرت رسول اكرم و همچنين جدايى و مخالفت‌هاى صريح با اصول و اخلاقيات اسلامى توسط بعضى از فرماندهان بلند مرتبهء لشكر اسلام قابل ملاحظه است . به عنوان نمونه خليفهء دوم ، خالد بن وليد را متهم مىكند مالك بن نويره را به قتل مىرساند تا به همسر او دست‌اندازى كند . ر . ك : تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 280 ، چاپ تحقيق شده ، دار التراث - بيروت . ( 2 ) - منطق رسالت‌هاى قبل از اسلام همچنين بود . همچنان كه اين منطق را در جريان وراثت سليمان از داوود و خلافت و جانشينى هارون نسبت به موسى ملاحظه مىكنيم . در قرآن آمده است قال : اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ . . . . منطق و طبيعت امور چنين است و منطق دين خاتم همچنين است . ر . ك : ضميمهء همين كتاب .